Tegels die blijven liggen: formaten, ondergrond en voegen in Amsterdam

Een haarscheur over de volle lengte van een halvloer, twee winters na tegelwerk dat er onberispelijk uitzag. Een douchehoek die nooit droog wordt. Een grote plaat met een randje dat u onder uw voet voelt. De schades waar wij bij worden gehaald, komen bijna nooit door de tegel zelf. Ze komen door de ondergrond, de dilatatievoegen, het lijmbed of een materiaal dat in de verkeerde ruimte is gelegd.

De geschiedenis is charmant, de classificatie is doorslaggevend

Tegels horen bij de oudste afwerkingen die nog dagelijks worden gebruikt - geglazuurde baksteen in Mesopotamië en Perzië, de islamitische traditie die via Spanje Europa bereikte, en hier de tinglazuren witjes die zeventiende-eeuwse keukens bekleedden. Amsterdam staat er vol mee: blauw-witte plinttegels in de gang van een grachtenpand, geometrische cementvloeren uit de jaren van de Amsterdamse School, betegelde winkelinterieurs die nu woonkamer zijn. Digitale druk maakt dat allemaal na op gres, en dat is een geschenk of een waarschuwing.

Bij nieuw materiaal bepaalt één getal waar een tegel mag liggen: de wateropname.

• Gres (porcellanato, groep BIa, wateropname onder 0,5 procent): dicht, vorstbestendig, geschikt voor vloeren, natte ruimtes, terrassen en vloerverwarming. In het grootste deel van een huis de standaardkeuze.
• Geglazuurde wandtegel van aardewerk (groep BIII, wateropname boven 10 procent): licht en makkelijk te snijden, uitsluitend voor wanden. Op een vloer scheurt hij.
• Natuursteen: marmer, kalksteen en travertin zijn poreus en zuurgevoelig. Impregneer vóór het voegen en daarna periodiek; citroen en wijn laten vlekken na, en kalkaanslagreiniger sloopt ze.
• Cementtegels: ongeglazuurd, vóór en na het leggen behandeld, en ze krijgen patina. Prachtig in een gang, verkeerd op een douchevloer.
• Grootformaat platen, tot ongeveer 120 bij 278 cm: nauwelijks voegen, maar ze vragen een vlakke ondergrond, een zuigframe, twee zetters en ruimte om te zagen. De kosten zitten in het hanteren.

De ondergrond doet het meeste werk

Dekvloeren moeten droog zijn, en droog is iets dat u meet, niet aanneemt. Als werkbare norm: een cementdekvloer zit op maximaal 2 CM% restvocht, 1,8 met vloerverwarming; een anhydrietvloer op maximaal 0,5, of 0,3 met verwarming. Anhydriet vormt bovendien een zwakke huid aan het oppervlak die geschuurd en afgezogen moet worden voordat er geprimerd wordt, anders hecht de lijm aan een laag die straks loslaat. Vlakheid telt zwaarder naarmate de tegel groter is: bij een plaat van 120 bij 278 blijft de afwijking binnen twee tot drie millimeter onder de rei van twee meter.

De Amsterdamse vraag is hout. De meeste vloeren in de oude voorraad liggen op houten balken, en balken werken - daarom scheuren tegels die rechtstreeks op de vloerdelen zijn gelegd. De opbouw die wel werkt is stijf en ontkoppeld: twee lagen underlayment in verspringend verband, geschroefd, een ontkoppelingsmat en daarop een vervormbare lijm. De doorbuiging beperkt u voor keramiek het beste tot ongeveer l/720 (de overspanning gedeeld door 720), veel stijver dan de l/360 die alleen maar stevig aanvoelt onder uw voet.

Gewicht beslist sommige projecten in zijn eentje. Gres van tien millimeter komt met lijmbed op zo'n 30 tot 35 kg per vierkante meter; natuursteen van twintig millimeter eerder op 55 tot 65. Op oude balken die gerekend zijn op een woonbelasting van ruwweg 1,75 kN per vierkante meter is dat een serieus getal, en daarom sturen we mensen soms naar een dunner formaat of vragen we eerst om een constructieve check. Dezelfde afweging zit achter de keuze tussen hout, pvc en tegels in een appartement en achter het grootste deel van de vloeren die wij in oude Amsterdamse huizen leggen.

Vloerverwarming voegt een stap toe die vaak wordt overgeslagen: het opstoken vóór het tegelen. Een cementdekvloer wordt meestal na een dag of eenentwintig opgestookt en een anhydrietvloer na zeven, laag beginnen, elke dag een paar graden erbij, daarna weer terugkoelen. Tegelt u op een dekvloer die nooit is opgestookt, dan werkt die in de eerste koude week onder uw nieuwe vloer.

Dilatatievoegen zijn geen decoratie

Elk tegelvlak zet uit en krimpt, en moet daar de ruimte voor krijgen. Een randvoeg van 8 tot 10 mm komt langs elke wand, dorpel, kolom en leidingdoorvoer, gemaakt met een samendrukbare strook en achter de plint open gelaten - vult u hem hard af, dan wordt het hele vlak één stijve plaat. Veldvoegen horen ruwweg om de 20 tot 30 vierkante meter en in geen enkele richting verder dan vijf tot zes meter uit elkaar, dichter bij elkaar boven vloerverwarming, en altijd boven een constructieve voeg en in een deuropening.

Binnenhoeken en de aansluiting van wand op vloer in een natte ruimte worden met kit afgedicht, niet met voegmortel - en kit is onderhoud dat u elke vijf tot acht jaar vervangt, geen gebrek.

Stroefheid: kies voor de ruimte, niet voor de showroom

Er zijn twee schalen die ertoe doen. R9 tot R13 komt uit de hellingproef met schoenen en olie en wordt voor vloeren in het algemeen opgegeven; A, B en C komt uit de blootsvoetsproef met water, en dat is de schaal die over een badkamer gaat. R10 met klasse B is een verstandig minimum voor een badkamervloer; een inloopdouche is beter af met R11 of klasse C, of met klein mozaïek, waarbij de voegen een groot deel van het werk doen. De afweging is eerlijk: hoe stroever het oppervlak, hoe meer vuil en zeepresten het vasthoudt.

Wat er in een natte ruimte onder de tegel zit

Een tegel is niet waterdicht en voegmortel al helemaal niet. In een inloopdouche is de waterdichting een aparte laag onder de tegel: een vloeibare afdichting in twee lagen, afdichtingsband in elke binnenhoek, manchetten bij elke leidingdoorvoer, over de volle hoogte van de douchewanden doorgezet. De vloer heeft ongeveer één tot twee centimeter afschot per meter naar de afvoer nodig, en die afvoer wordt op de uiteindelijke hoogte gesteld voordat er ook maar één tegel ligt.

Die laag is na oplevering onzichtbaar, daar begint het merendeel van de badkamerschades, en het is het eerste wat een goedkope offerte weglaat. Onze planning week voor week van een Nederlandse badkamer laat zien waar hij in de volgorde zit.

Lijm en voegmortel: de twee regels die u op een offerte overslaat

Bij vloerverwarming, houten opbouwen en grote formaten is een vervormbare lijm van klasse C2TE S1 het uitgangspunt, met lijm ook op de achterkant van de tegel zodat het bed werkelijk vol is. De lijmbedekking hoort binnen in droge ruimtes rond de 80 procent te liggen en in natte ruimtes en buiten vrijwel volledig te zijn, want in de holtes onder een douchevloer blijft het water staan.

Voegmortel is net zo goed een ontwerpkeuze als een technische. Cementgebonden CG2 volstaat in de meeste ruimtes; epoxy is zijn prijs en de discipline die hij vraagt waard in douches en achter een kookplaat, maar hij moet binnen zijn verwerkingstijd worden afgewassen, anders zit hij er voorgoed op. De voegbreedte volgt de tegel: ongeveer 2 mm bij gerectificeerd gres, 3 mm of meer bij gekalibreerde en handgemaakte tegels. Over kleur: wit veroudert slecht op een vloer, zwart laat kalkaanslag zien, een middengrijs ziet er over tien jaar nog steeds bewust uit.

Waar elk type thuishoort

• Gang, entree en keuken: mat gres, R10 of beter, in een tint die tegen het Nederlandse weer bij de voordeur kan. Bewaar een paar tegels uit dezelfde partij in de meterkast.
• Badkamervloer: gres met R10 en klasse B, met mozaïek of een kleiner formaat in de douchezone, voor het afschot en de grip.
• Woonkamer met vloerverwarming: thermisch is tegel de beste afwerking die er is. Een vloerafwerking blijft voor een laagtemperatuursysteem het beste onder ongeveer 0,15 m2K/W, en keramiek zit daar rond een tiende van - en daarom presteert een warmtepomp op 35 graden goed boven tegels en worstelt hij onder dik tapijt.
• Appartement met buren onder u: kijk eerst in de regels van de VvE. De meeste eisen dat een harde vloer het contactgeluid met minstens 10 dB verbetert, en dat betekent een akoestische laag die tegelijk ontkoppelt, met een rand die nergens door lijm of voegmortel wordt overbrugd.
• Terras en balkon: vorstbestendig gres van 20 mm op tegeldragers, met afschot van de gevel af.
• Een monument met een originele vloer: herstellen, uitnemen en opnieuw leggen, of tweedehands materiaal zoeken. Nieuw is zelden de juiste keuze, en mag soms ook niet.

Goed tegelwerk bestaat vooral uit onzichtbaar werk: een droge, vlakke, ontkoppelde ondergrond, voegen op de juiste plek, een vol lijmbed, een waterdichting die niemand ooit ziet. Kies de tegel op de manier waarop de ruimte echt gebruikt wordt, besteed uw geld net zo goed onder het oppervlak als erop, en de vloer overleeft de mode waarin hij gekozen is. Weegt u formaten en opbouwen af voor een bepaalde ruimte, dan laat ons badkamerwerk het eindresultaat zien, en een gesprek over de ondergrond die u werkelijk hebt levert meer op dan een bezoek aan de showroom.